Ukraine đang nỗ lực thương thảo một cơ chế bảo đảm an ninh tương tự Điều 5 NATO để mở đường cho thỏa thuận hòa bình, nhưng Nga có khả năng phản đối mạnh mẽ.

Bối cảnh đàm phán tại Berlin

Vào ngày 14‑15/12, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, cùng đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner, đã ngồi lại với các quan chức châu Âu ở Berlin trong vòng khoảng 8 giờ. Các bên báo cáo đã đạt được mức đồng thuận khoảng 90% về khung kế hoạch chấm dứt xung đột.

Cam kết an ninh kiểu Điều 5 NATO là gì?

Điều 5 NATO quy định rằng một cuộc tấn công vào bất kỳ thành viên nào của liên minh sẽ được xem là tấn công vào toàn bộ NATO, và các thành viên sẽ phản hồi chung. Washington đã đề xuất mở rộng cơ chế này dưới dạng “đảm bảo an ninh tương tự Điều 5” dành riêng cho Ukraine, ngay cả khi Kiev từ bỏ nguyện vọng gia nhập NATO.

Các tài liệu đề xuất và phản hồi

Hai tài liệu chính được công bố sau các cuộc họp Berlin:

• Tài liệu 1: Phác thảo nguyên tắc chung, trong đó nêu rõ cam kết an ninh kiểu Điều 5 và các cơ chế hỗ trợ quân sự, tình báo.
• Tài liệu 2: “Văn kiện hợp tác quân đội” mô tả chi tiết cách lực lượng Mỹ và châu Âu sẽ phối hợp với quân đội Ukraine để ngăn chặn mọi hành động mở rộng của Nga.

Theo một quan chức Mỹ không muốn nêu danh tính, tài liệu này chứa các “kịch bản răn đe” chi tiết, bao gồm cả việc áp dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế và quân sự nếu Nga tiếp tục tấn công.

Phản ứng của các bên liên quan

Phía Mỹ cho biết đề xuất đang ở giai đoạn dự thảo đầu tiên, nhưng đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ các nhà lãnh đạo châu Âu. Thủ tướng Đức Friedrich Merz nhấn mạnh rằng “Ukraine sẽ có khả năng tự bảo vệ lâu dài nhờ hỗ trợ đồng minh”.

Trong khi đó, Tổng thống Trump (tháng 8) đã tuyên bố Mỹ sẵn sàng cung cấp “không lực” (non‑lethal aid) cho các lực lượng châu Âu tại Ukraine. Các nhà lập pháp Mỹ, bao gồm thượng nghị sĩ Lindsey Graham, đang đẩy mạnh việc đưa đề xuất bảo đảm an ninh lên Thượng viện để có một thông điệp thống nhất.

Ngược lại, Nga qua Thứ trưởng Ngoại giao Sergei Ryabkov (16/12) khẳng định không chấp nhận sự hiện diện của binh sĩ NATO trên lãnh thổ Ukraine và yêu cầu Ukraine rút quân hoàn toàn khỏi Donbass. Nếu những yêu cầu này không được đáp ứng, cam kết kiểu Điều 5 “có thể chết yểu”.

Triển vọng và rủi ro

Đại diện NATO, tướng Alexus Grynkewich, đã nhấn mạnh rằng một “lực lượng đa quốc gia do châu Âu dẫn đầu” với khoảng 800.000 binh sĩ có thể được thành lập để hỗ trợ Ukraine, dù chưa rõ lực lượng này có được triển khai trên đất Ukraine hay không.

Hệ thống giám sát lệnh ngừng bắn do Mỹ dẫn dắt, kết hợp trinh sát không người lái và thông tin tình báo, sẽ giúp phát hiện sớm các vi phạm của Nga. Tuy nhiên, không có cam kết rõ ràng rằng Mỹ sẽ can thiệp quân sự nếu các lực lượng châu Âu bị tấn công.

Những quan sát viên cho rằng, cho dù các cam kết pháp lý được ký kết, việc không có sự tham gia của Nga trong các vòng đàm phán Berlin vẫn là “rào cản lớn nhất” cho một thỏa thuận hòa bình bền vững.

“Mặc dù cam kết an ninh nghe rất hứa hẹn, chúng ta vẫn chưa biết chi tiết cụ thể nào sẽ được thực thi”, ông Donald Tusk, Thủ tướng Ba Lan, nhận xét.

Trong bối cảnh các cuộc đàm phán có thể kéo dài tới cuối năm, các nhà hoạch định chính sách cần theo dõi chặt chẽ các diễn biến và chuẩn bị kịch bản dự phòng cho cả hai phía.

Thanh Tâm (Theo WSJ, Washington Post, AFP, Politico)