Đô thị Việt Nam đang trở thành động lực chính cho nền công nghiệp hoá và hiện đại hoá, đồng thời là nền tảng bảo tồn di sản và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Sau 40 năm đổi mới, đất nước đã ghi nhận những bước tiến đáng kể trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Đô thị hoá không chỉ là kết quả tất yếu mà còn là động lực tăng trưởng chủ đạo, tạo ra môi trường cho công nghiệp dịch vụ và đổi mới công nghệ.

Tầm quan trọng của không gian đô thị trong cấu trúc phát triển quốc gia

Theo Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong 40 năm qua luôn song hành mật thiết với quá trình đô thị hoá. Đó là quy luật mà Đảng và Nhà nước đã khắc họa trong các chủ trương chiến lược.

Ngày 24/1/2022, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 06‑NQ/TW về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045 – một cột mốc lịch sử khẳng định vị trí đặc thù của không gian đô thị trong cấu trúc phát triển quốc gia.

Ban đầu, hệ thống đô thị Việt Nam chỉ còn dưới 400 đô thị. Ngày nay, con số đã vượt 902 đô thị, phân loại thành Đô thị đặc biệt, loại 1, loại 2 và loại 3, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và xác định rõ vai trò vùng‑quốc gia của từng loại.

Với tỷ lệ đô thị hoá 42,7%, Việt Nam đã sánh ngang với mức trung bình châu Á; kinh tế đô thị đóng góp khoảng 70 % GDP toàn quốc. Đó không chỉ là sự tăng về số lượng đô thị mà còn là chuyển dịch chất lượng – tạo ra không gian cho các ngành công nghiệp dịch vụ, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy đổi mới khoa học công nghệ.

Thành tựu hạ tầng và chất lượng sống

Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch nêu bật ba nhóm thành tựu mang tính bước ngoặt. Đầu tiên là đột phá trong kết cấu hạ tầng kỹ thuật: hệ thống giao thông không còn chỉ là các con đường đơn thuần mà đã hình thành nên những “mạch máu” hiện đại, từ xe gắn máy chuyển sang đường sắt đô thị, các dự án hạ tầng trọng điểm kết nối các vùng kinh tế.

Thứ hai, chất lượng sống và an sinh xã hội được nâng cao rõ rệt. Diện tích nhà ở bình quân toàn quốc gần 29 m²/người, các đô thị lớn vượt ngưỡng 30 m²/người. Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội mỗi đóng góp gần 20 % GDP, khẳng định vai trò “cỗ máy” của hai trung tâm kinh tế.

Cuối cùng, đô thị Việt Nam đang cân bằng bảo tồn di sản và phát triển hiện đại, linh hoạt thích ứng với biến đổi khí hậu, nâng hạng vị thế các thành phố trên bản đồ thế giới.

Hiện thực hóa tầm nhìn quy hoạch Thủ đô Hà Nội

Hà Nội được xem là đô thị dẫn đầu về quy hoạch. Từ năm 1954 đến nay, thủ đô đã có 9 lần lập và điều chỉnh quy hoạch chung – minh chứng cho sự linh hoạt trước yêu cầu thời đại.

Khung pháp lý mới – Luật Thủ đô 2024

Luật Thủ đô 2024, gồm 7 chương, 54 điều, có hiệu lực từ 1/1/2025 (và một số điều khoản từ 1/7/2025), định rõ vị trí, vai trò, chính sách đặc thù và cơ chế quản lý, phát triển Hà Nội.

Mục tiêu hạ tầng 2026‑2030

Sau mở rộng địa giới năm 2008, diện tích Hà Nội đạt 3.349 km². Tỷ lệ đô thị hoá hiện tại trên 50 %, dự kiến đạt 65‑72 % vào năm 2030, hướng tới “Thủ đô Văn hiến‑Văn minh‑Hiện đại”.

Để hiện thực hoá tầm nhìn, thành phố tập trung vào các dự án trọng điểm: hoàn thành Vành đai 4 trước 2027, chuẩn bị Vành đai 5 để kết nối 10 tỉnh‑thành phố vùng Thủ đô; xây dựng hơn 100 km đường sắt đô thị (metro) tới 2030, ưu tiên tuyến 2 và 3 để giảm ùn tắc.

Đồng thời, dự án “Trục cảnh quan sông Hồng” không chỉ là hạ tầng giao thông mà còn là trục văn hoá‑kinh tế, hứa hẹn trở thành biểu tượng mới của Hà Nội hiện đại.

Thách thức và đề xuất chiến lược

Ba điểm nghẽn chính được nêu ra: 1) Thiếu liên thông giữa các quy hoạch ngành và cấp quản lý; 2) Hạn chế nguồn lực và cơ chế tài chính cho hạ tầng lớn và xanh; 3) Năng lực thể chế chưa đáp ứng mô hình quản trị đô thị hiện đại. Ước tính chi phí hạ tầng giao thông giai đoạn tới lên hàng trăm nghìn tỷ đồng, đòi hỏi cơ chế huy động nguồn lực xã hội hoá mạnh mẽ và liên kết vùng chặt chẽ.

Để giải quyết, Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm đề xuất: thành lập Ban Chỉ đạo liên ngành phát triển đô thị bền vững, xây dựng khung kiến trúc tổng thể cho đô thị thông minh và chuyển đổi số, triển khai các dự án thí điểm đô thị xanh, giao thông thông minh và không gian văn hoá sáng tạo tại các khu vực tiêu biểu.

Về tài chính, đề xuất sử dụng cơ chế thu hồi giá trị đất gia tăng, phát hành trái phiếu đô thị và tạo chính sách hấp dẫn cho mô hình công‑tư, đồng thời tăng cường đối thoại, tham vấn chính sách với người dân và đánh giá tác động xã hội như một chỉ số thành công quan trọng.

Với 40 năm kinh nghiệm đổi mới và nền tảng Luật Thủ đô 2024, Hà Nội đang đứng trước một vận hội mới. Khi quy hoạch đi trước một bước và được thực thi với quyết tâm chính trị cao, thủ đô sẽ trở thành thành phố đáng sống, năng động và tiên phong trong kỷ nguyên mới của dân tộc.